“สองพันล้านจากภาษีบาป แลกกับเรตติ้งที่เงียบเหงา… คุ้มค่าจริงหรือ? ปมร้อน “ไทยพีบีเอส” ท่ามกลางสารพัดข้อครหา ทั้งการผูกขาดอำนาจบริหาร การถูกมองว่าเลือกข้างทางการเมือง ในวันที่ภูมิทัศน์สื่อเปลี่ยนผ่าน สื่อสาธารณะแห่งนี้จะพิสูจน์ “คุณค่าที่แท้จริง” ต่อสังคมได้อย่างไร จะสร้างคอนเทนต์เพื่อสังคม หรือแค่แดนสนธยาของคนกลุ่มเดิม?”
ข้อพิพาทระหว่าง สำนักงานการตรวจเงินแผ่นดิน (สตง.) กับ ไทยพีบีเอส เกิดคำถามที่ว่า “สื่อสาธารณะมีอิสระแค่ไหนในการบริหารเงิน และองค์กรตรวจสอบเงินแผ่นดินควรขีดเส้นอำนาจไว้ตรงจุดใด?” คือโจทย์ใหญ่ที่สองยักษ์ใหญ่ระดับตำนานอย่าง BBC แห่งสหราชอาณาจักร และ NHK แห่งญี่ปุ่น เคยผ่านการปะทะ ถกเถียง และวางระบบแก้ปัญหาจนกลายเป็นโมเดลมาตรฐานสากลมาแล้ว
อะไรคือสูตรสำเร็จที่ทำให้พวกเขา ‘รักษาเงินภาษีของประชาชน’ ไปพร้อมกับ ‘ปกป้องเสรีภาพสื่อ’ ได้อย่างลงตัว?
BBC โมเดล แยกขาธุรกิจ ตั้ง ‘กำแพงเหล็ก’ คุ้มกันห้องข่าว
ในอังกฤษ BBC ได้รับเงินทุนหลักจาก TV Licence Fee หรือค่าธรรมเนียมใบอนุญาตรับชมโทรทัศน์ ซึ่งถือเป็นเงินสาธารณะที่คนทั้งประเทศร่วมจ่าย
เพื่อแก้ปัญหาเรื่องการบริหารสภาพคล่องและผลประโยชน์ทับซ้อน BBC เลือกใช้ยุทธศาสตร์ “ผ่าตัดโครงสร้างองค์กร” แยกขาดเป็นสองส่วนชัดเจน
1.ฝั่งบริการสาธารณะ (Public Service) : ผลิตข่าวและสาระความรู้ ห้ามทำโฆษณา และห้ามนำเงินภาษีไปลงทุนในสินทรัพย์เสี่ยงเด็ดขาด เงินสำรองสภาพคล่องจะถูกวางไว้เฉพาะสินทรัพย์ที่ปลอดภัยสูงสุด เช่น ตั๋วเงินคลังของรัฐบาล
2.ฝั่งพาณิชย์ (BBC Studios) : แยกเป็นบริษัทเอกชนอิสระ ทำหน้าที่ขายลิขสิทธิ์คอนเทนต์ทั่วโลกและรับจ้างผลิต เมื่อมีกำไร จึงนำเงินปันผลส่งกลับมาสนับสนุนฝั่งสาธารณะ ช่วยลดภาระผู้จ่ายค่าธรรมเนียม
จุดชี้ขาดคือบทบาทของ NAO (สตง.อังกฤษ)
แม้ NAO จะมีอำนาจเข้าตรวจงบการเงินและประเมิน ‘ความคุ้มค่า’ ของ BBC ได้อย่างเต็มที่ แต่มีเงื่อนไขตามกฎบัตรหลักที่เขียนไว้อย่างเด็ดขาดว่า “ผู้ตรวจสอบเงินแผ่นดินตรวจได้เฉพาะตัวเลขและกระบวนการจัดซื้อจัดจ้าง แต่ห้ามก้าวล่วงการตัดสินใจทางบรรณาธิการโดยเด็ดขาด”
นี่คือ ‘กำแพงคุ้มกัน’ ที่ทำให้เจ้าหน้าที่รัฐไม่สามารถใช้การตรวจสอบงบประมาณมาบีบเนื้อหาข่าวของ BBC ได้
NHK โมเดล ยึดหลักปลอดภัยสุดขั้ว กำหนดเพดานเงินสะสม
ข้ามมาที่เอเชีย NHK ของญี่ปุ่น จัดเก็บ ‘Receiving Fee’ หรือค่าธรรมเนียมตามกฎหมายจากครัวเรือนที่มีเครื่องรับโทรทัศน์ โดยมี Board of Audit (สตง.ญี่ปุ่น) และรัฐสภาไดเอทคอยตรวจสอบงบประมาณประจำปี
ในอดีต NHK เคยถูกวิพากษ์วิจารณ์อย่างหนักเรื่องการกักตุน ‘เงินสะสม’ ไว้ในองค์กรมากเกินไป ญี่ปุ่นจึงแก้เกมด้วย 2 กลไกเข้มงวด
ตั้งเพดานเงินสะสม กฎหมายกำหนดว่า เงินสะสมส่วนเกินที่เก็บไว้เกินกว่าเกณฑ์รองรับภัยพิบัติและการปรับปรุงโครงข่าย จะต้องถูกนำไปคืนให้ประชาชนผ่าน ‘การลดค่าธรรมเนียมรับสัญญาณ’ ทันที เพื่อป้องกันไม่ให้องค์กรแปลงสภาพเป็นกองทุนเก็งกำไร
แบนสินทรัพย์เสี่ยง ห้ามแตะหุ้นกู้เอกชน กรอบการบริหารเงินสำรองของ NHK อนุญาตให้ลงทุนได้เฉพาะพันธบัตรรัฐบาลญี่ปุ่น (JGB) หรือฝากในสถาบันการเงินที่มีความมั่นคงสูงเท่านั้น
เหตุผลสำคัญคือ เพื่อตัดปัญหา Conflict of Interest ไม่ให้สื่อสาธารณะต้องตกเป็น ‘เจ้าหนี้’ หรือ ‘ผู้ถือผลประโยชน์’ ในกลุ่มทุนธุรกิจเอกชนที่ตนเองต้องทำหน้าที่ตรวจสอบ
ถอดรหัสเปรียบเทียบ รอยต่อที่ไทยพีบีเอสยังขาด
เมื่อนำโมเดลโลกมากางทาบกับบริบทของไทยพีบีเอส จะเห็นช่องว่างเชิงโครงสร้างสำคัญอย่างน้อย 3 มิติ คือ
มิติที่ 1 การจัดการความเสี่ยงเงินต้น BBC / NHK เน้นความปลอดภัยสูงสุด ห้ามนำเงินภาษีลงในหุ้นกู้เอกชน (Credit Risk) แต่บริบทไทยพีบีเอส นำเงินสะสมไปซื้อหุ้นกู้เอกชน Investment Grade เพื่อบริหาร Yield จนเกิดข้อพิพาท
มิติที่ 2 การหารายได้เสริม BBC แยกตั้งบริษัทลูก เพื่อทำธุรกิจเชิงพาณิชย์ ไม่ปนเงินภาษี ไทยพีบีเอส กฎหมายผูกไว้ที่กองทุนเดียว ไม่มีกลไกแยกนิติบุคคลเชิงพาณิชย์
มิติที่ 3 ขอบเขตการตรวจสอบ BBC / NHK มีข้อตกลงชัดเจน ตรวจเงินได้ แต่ห้ามแตะดุลยพินิจทางบรรณาธิการ ส่วน ไทยพีบีเอส กรอบการกำกับระหว่าง สตง. กับ พ.ร.บ. สื่อสาธารณะ ยังตีความชนกัน
บทเรียนจากอังกฤษและญี่ปุ่นชี้ชัดว่า “ความเป็นอิสระของสื่อสาธารณะ” ไม่ได้หมายถึง “ข้อยกเว้นจากวินัยการคลัง” หากไทยพีบีเอส และ สตง. ต้องการก้าวข้ามความขัดแย้งนี้ ทางออกที่เป็นรูปธรรมมี 2 ด้าน
ฝั่งไทยพีบีเอส ต้องยอมรับหลักการสากลว่า ‘เงินภาษีของประชาชนไม่ควรแบกรับความเสี่ยงของภาคเอกชน’ หากต้องการสร้างความยั่งยืนทางการเงิน ควรผลักดันการแก้ไขกฎหมายเพื่อแยกขาธุรกิจแบบ BBC Studios แทนการนำเงินกองทุนไปซื้อหุ้นกู้
ฝั่ง สตง. และภาครัฐ ต้องสร้างข้อตกลงร่วมที่เป็นลายลักษณ์อักษรว่า การตรวจสอบต้องจำกัดอยู่เฉพาะ ‘กระบวนการทางบัญชีและความคุ้มค่า’ โดยไม่ใช้ดาบทางวินัยการเงินการคลังมาแทรกแซงหรือบั่นทอนเสรีภาพทางบรรณาธิการ
เพราะท้ายที่สุดแล้ว ประชาชนไม่ได้ต้องการแค่สื่อสาธารณะที่ ‘ใช้เงินถูกระเบียบ’ แต่ต้องการสื่อสาธารณะที่ ‘กล้าหาญ โปร่งใส และปลอดพ้นจากการครอบงำของทั้งกลุ่มทุนและอำนาจรัฐ’ อย่างแท้จริง
