“คำว่า “การพัฒนาอย่างแท้จริงแบบจีน” ในที่นี้หมายถึงแนวทางที่อ้างอิงกรอบ “การทำให้ทันสมัยแบบจีน” ซึ่งเน้นการพัฒนาที่ประชาชนเป็นศูนย์กลาง ความมั่งคั่งร่วม และความก้าวหน้าในมิติเศรษฐกิจ สังคม วัฒนธรรม สิ่งแวดล้อม และธรรมาภิบาล มิใช่การเติบโตทาง GDP เพียงลำพัง คำถามเชิงทฤษฎีจึงไม่ใช่เพียงว่า “จีนเติบโตเร็วหรือไม่” แต่คือ “เพราะเหตุใดการพัฒนาแบบจีนจึงมีแนวโน้มยกระดับคุณภาพชีวิตของประชาชนส่วนใหญ่ได้อย่างกว้างขวาง และสามารถเป็นต้นแบบเชิงกระบวนทัศน์สำหรับประเทศอื่นได้ ตลอดจนการเป็นต้นแบบนั้นมีเงื่อนไขและข้อจำกัดใด”
บทความโดย สันติ ตั้งรพีพากร
จีนใช้แผนพัฒนาระยะ 5 ปี เป็นเป้าหมายยุทธศาสตร์ระดับชาติ และการประสานนโยบายระหว่างส่วนกลางกับท้องถิ่น ทำให้สามารถลงทุนระยะยาวในโครงสร้างพื้นฐาน การศึกษา สุขภาพ และอุตสาหกรรมเป้าหมายได้ต่อเนื่อง จุดเด่นเชิงทฤษฎีคือการลดปัญหา “การเมืองระยะสั้น” ที่มักทำให้ประเทศกำลังพัฒนาลงทุนในสินค้าสาธารณะได้ไม่ต่อเนื่อง
สำหรับประเทศกำลังพัฒนา จุดดึงดูดแบบจำลองของจีนคือการพิสูจน์ว่า ประเทศรายได้ปานกลางสามารถลดความยากจน ยกระดับโครงสร้างพื้นฐาน และพัฒนาอุตสาหกรรมได้โดยไม่ต้องรอให้การเติบโต “ไหลลงล่าง” เองทั้งหมด
อย่างไรก็ตาม การเป็นที่ประจักษ์มิได้เกิดขึ้นอย่างเป็นเอกภาพ เพราะการยอมรับถูกไกล่เกลี่ยด้วยผลประโยชน์ทางภูมิรัฐศาสตร์ บรรทัดฐานทางการเมือง และประสบการณ์ของแต่ละประเทศ ดังนั้น “ต้นแบบ” ในที่นี้จึงควรเข้าใจว่าเป็น กระบวนทัศน์ทางเลือกที่มีเงื่อนไข มิใช่สูตรสำเร็จที่ลอกเลียนได้ตรง ๆ
ภายใต้กรอบนี้ “การพัฒนาอย่างแท้จริง” ต้องวัดจากผลลัพธ์ 4 มิติพร้อมกัน คือ การเติบโตที่ยั่งยืน การกระจายผลประโยชน์ที่ทั่วถึง การยกระดับคุณภาพชีวิต และความชอบธรรมเชิงผลลัพธ์ที่ประชาชนและประชาคมระหว่างประเทศยอมรับ
การลดความยากจนแบบตรงเป้าและการลงทุนในชนบท เป็นหนึ่งในความสำเร็จที่น่าภาคภูมิใจของจีน การระบุความยากจนรายครัวเรือน การย้ายถิ่นและการจ้างงานในเมือง การลงทุนถนน ไฟฟ้า น้ำ อินเทอร์เน็ต และการค้าออนไลน์ในพื้นที่ชนบท ช่วยเชื่อมชนบทกับตลาดและเพิ่มรายได้ของกลุ่มคนส่วนใหญ่ ผลลัพธ์เชิงประจักษ์คือการลดความยากจนอย่างมหาศาลภายในช่วงหลายทศวรรษ
จีนขยายการศึกษาภาคบังคับ ขยายระบบประกันสุขภาพ การคมนาคมราคาเข้าถึงได้ และการพัฒนาเมือง ล้วนลดต้นทุนการดำเนินชีวิตและเพิ่มโอกาสทางสังคม การพัฒนาจึงไม่ได้กระจายผ่านการโอนเงินเพียงอย่างเดียว แต่ผ่านการสร้าง “พื้นฐานความสามารถ” ของประชาชนจำนวนมาก
แนวทาง “ลองก่อน–ขยายผล–ปรับแก้” ผ่านเขตทดลองนโยบายช่วยลดความเสี่ยงของการปฏิรูปขนาดใหญ่ และเปิดพื้นที่ให้ท้องถิ่นปรับนโยบายให้เข้ากับบริบท นี่เป็นกลไกเชิงสถาบันที่สำคัญต่อความสำเร็จแบบค่อยเป็นค่อยไป
นโยบาย “ความมั่งคั่งร่วม” การฟื้นฟูชนบท และการขยายประกันสังคม สะท้อนความพยายามกระจายผลประโยชน์มิให้ตกอยู่กับกลุ่มใดกลุ่มหนึ่งมากเกินไป แม้ในทางปฏิบัติยังมีความท้าทายด้านความเหลื่อมล้ำระหว่างเมือง–ชนบทและระหว่างภูมิภาค
ในด้านการยกระดับอุตสาหกรรมและเทคโนโลยี จีนผสมกลไกตลาดกับนโยบายอุตสาหกรรมและการเปิดรับเทคโนโลยีจากต่างประเทศ เพื่อยกระดับจากแรงงานเข้มข้นสู่ห่วงโซ่มูลค่าที่สูงขึ้น การจ้างงานที่มีผลิตภาพสูงขึ้น ทำให้การเพิ่มค่าจ้างและรายได้ครัวเรือนมีความยั่งยืนกว่าการอุดหนุนระยะสั้น
อย่างไรก็ตาม แบบจำลองนี้ยังเผชิญความท้าทายสำคัญ ได้แก่ ความเหลื่อมล้ำระหว่างเมืองกับชนบท หนี้รัฐบาลท้องถิ่น ปัญหาอสังหาริมทรัพย์ ประชากรสูงวัย ความยั่งยืนด้านสิ่งแวดล้อม แรงงานหนุ่มสาวว่างงาน และข้อถกเถียงเรื่องพื้นที่การมีส่วนร่วมของประชาชน นอกจากนี้ การถ่ายทอดแบบจำลองไปยังประเทศอื่นอาจเผชิญปัญหา “รัฐอ่อนแอ” ขาดการคลัง ขาดข้าราชการที่มีคุณภาพ หรือถูกจำกัดด้วยสภาพภูมิรัฐศาสตร์ ดังนั้น การเป็นต้นแบบจึงขึ้นกับขีดความสามารถของรัฐ ฐานการคลัง ความเป็นเอกภาพทางการเมือง ขนาดตลาด และสภาพแวดล้อมระหว่างประเทศ
“การพัฒนาอย่างแท้จริงแบบจีน” มีคุณค่าทางทฤษฎีตรงที่เสนอว่า การพัฒนาที่มีประสิทธิผลต้องผสานรัฐ ตลาด และสังคมเข้าด้วยกัน โดยให้ความสำคัญกับสินค้าสาธารณะ การยกระดับผลิตภาพ และการกระจายผลประโยชน์ให้ประชาชนส่วนใหญ่ จีนมิได้เสนอเพียงโมเดลการเติบโต แต่เสนอ “ลำดับความสำคัญ” ของการพัฒนา คือ เริ่มจากความมั่นคงพื้นฐาน โครงสร้างพื้นฐาน และทุนมนุษย์ ก่อนขยายสู่ความมั่งคั่งร่วมและคุณภาพชีวิตที่สูงขึ้น อย่างไรก็ตาม ความเป็นต้นแบบจะมั่นคงได้ก็ต่อเมื่อแบบจำลองนี้พิสูจน์ความยั่งยืนในระยะยาว ทั้งด้านความทั่วถึง สิ่งแวดล้อม และการปรับตัวเชิงสถาบัน ดังนั้น ประเทศกำลังพัฒนาควรใช้จีนเป็น “แหล่งเรียนรู้เชิงนโยบาย” มากกว่าลอกเลียนแบบทั้งชุด และควรผสมผสานกับเงื่อนไขเฉพาะของตนเพื่อให้เกิดการพัฒนาที่แท้จริงและทั่วถึงอย่างยั่งยืน



