“สหรัฐอเมริกาและจีน เป็นสองมหาอำนาจที่มีบทบาทชี้ขาดต่อทิศทางของปัญญาประดิษฐ์ (AI) ในศตวรรษที่ 21 ทั้งสองประเทศต่างลงทุนมหาศาล พัฒนาเทคโนโลยี และกำหนดนโยบายเพื่อช่วงชิงความได้เปรียบทางยุทธศาสตร์ อย่างไรก็ตาม แนวทางการพัฒนากลับมีความแตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญ ทั้งในมิติของปรัชญา โครงสร้างสถาบัน และเป้าหมายสุดท้าย เปรียบเทียบแนวทางทั้งสองผ่านกรอบนโยบายของรัฐ บทบาทภาคเอกชน ระบบนิเวศวิจัย ด้านจริยธรรมและการกำกับดูแล ตลอดจนยุทธศาสตร์ระดับโลก มีความแตกต่างกันอย่างไร”
บทความโดย สันติ ตั้งรพีพากร
สหรัฐอเมริกา ดำเนินแนวทางปัญญาประดิษฐ์แบบ “ตลาดนำ รัฐสนับสนุน” รัฐบาลกลางกำหนดทิศทางผ่านเอกสารสำคัญ เช่น National AI Initiative Act (2020) และ Executive Order ว่าด้วย AI ที่ผลัดเปลี่ยนตามแต่ละสมัย แต่การลงทุนหลักมาจากภาคเอกชน รัฐทำหน้าที่อำนวยสภาพแวดล้อม สนับสนุนงานวิจัยพื้นฐานผ่านหน่วยงานอย่าง NSF, DARPA และควบคุมผ่านกฎระเบียบเฉพาะด้าน
จีน ดำเนินแนวทางแบบ “รัฐนำ ตลาดตาม” โดยมีแผนพัฒนา AI ฉบับปี 2017 เป็นเสาหลัก มุ่งให้จีนเป็นผู้นำ AI ของโลกภายในปี 2030 รัฐบาลกลางและท้องถิ่นจัดสรรงบประมาณ มอบที่ดินและสิทธิพิเศษแก่องค์กรที่ aligns กับเป้าหมายชาติ การประสานงานระหว่างกระทรวง เมือง และบริษัทขนาดใหญ่เป็นกลไกสำคัญ
ข้อเปรียบเทียบ : สหรัฐฯ เน้นการกระจายอำนาจและนวัตกรรมจากล่างขึ้นบน ขณะที่จีนเน้นการรวมศูนย์และการระดมทรัพยากรเพื่อเป้าหมายระดับชาติ ทำให้จีนสามารถผลักดันโครงการขนาดใหญ่ได้รวดเร็ว แต่สหรัฐฯ มีความยืดหยุ่นและหลากหลายกว่า
บทบาทของภาคเอกชนและระบบนิเวศนวัตกรรม
สหรัฐฯ มีระบบนิเวศที่บริษัทเทคโนโลยียักษ์ใหญ่เป็นแกนนำ ได้แก่ OpenAI, Google DeepMind, Microsoft, Meta, Anthropic และ Nvidia ซึ่งผูกขาดทั้งโมเดลพื้นฐาน ชิป และแพลตฟอร์มคลาวด์ ความสัมพันธ์ระหว่างบริษัทกับมหาวิทยาลัยแน่นแฟ้น และมีวัฒนธรรม open-source ที่แข็งแรง เช่น Llama ของ Meta
จีน มีบริษัทแกนนำอย่าง Baidu, Alibaba, Tencent, Huawei, ByteDance และสตาร์ทอัพอย่าง DeepSeek, Moonshot AI ระบบนิเวศพึ่งพาการสนับสนุนจากรัฐและการเชื่อมโยงกับมหาวิทยาลัยชั้นนำ เช่น Tsinghua และ Peking University การแข่งขันภายในรุนแรง แต่ถูกจำกัดด้วยการควบคุมของรัฐและข้อจำกัดด้านชิป
ข้อเปรียบเทียบ : สหรัฐฯ ได้เปรียบด้านชิปขั้นสูง (Nvidia) และโมเดลแนวหน้า แต่จีนมีความสามารถในการปรับใช้จริงในภาคอุตสาหกรรมและภาครัฐได้รวดเร็ว อีกทั้งมีข้อมูลมหาศาลจากประชากรมากกว่า 1.4 พันล้านคน
ระบบวิจัยและกำลังคน
สหรัฐฯ ดึงดูด Talent ระดับโลกผ่านมหาวิทยาลัยชั้นนำ ระบบวีซ่า และห้องวิจัยของบริษัท งานวิจัยพื้นฐานยังคงแข็งแกร่ง มีรางวัลโนเบลและสิ่งพิมพ์ระดับสูงจำนวนมาก
จีน ลงทุนมหาศาลในการศึกษา STEM และการเรียกคืนบุคลากร overseas ผ่านโครงการ Thousand Talents จำนวนสิ่งพิมพ์วิจัยและสิทธิบัตร AI ของจีนแซงหน้าสหรัฐฯ ในเชิงปริมาณแล้ว แต่ยังตามหลังในเชิงคุณภาพและผลกระทบระดับสูง
ข้อเปรียบเทียบ : สหรัฐฯ ยังนำด้านคุณภาพงานวิจัยและการดึงดูดบุคลากรชั้นเลิศ แต่จีนกำลังลดช่องว่างอย่างรวดเร็วและมีฐานกำลังคนขนาดใหญ่
จริยธรรม การกำกับดูแล และความมั่นคง
สหรัฐฯ เน้นการกำกับดูแลแบบกระจาย มีทั้งแนวทางสมัครใจ (NIST AI RMF) กฎหมายระดับรัฐ (เช่น Colorado, California) และการถกเถียงเรื่อง bias, ความเป็นส่วนตัว และสิทธิพลเมือง แต่ยังขาดกฎหมายกลางที่ครอบคลุม ประเด็นความมั่นคงแห่งชาติ ทำให้มีการควบคุมการส่งออกชิปและเทคโนโลยีไปยังจีน
จีน วางกรอบกำกับดูแลที่ชัดเจนและรวดเร็ว เช่น กฎว่าด้วย Recommendation Algorithms (2022), Deep Synthesis (2023) และ Generative AI Measures (2023) เน้นความมั่นคงของชาติ เสถียรภาพสังคม และ “ค่านิยมสังคมนิยม” การควบคุมเนื้อหาเป็นส่วนหนึ่งของการออกแบบ
ข้อเปรียบเทียบ : สหรัฐฯ ให้ความสำคัญกับเสรีภาพและสิทธิส่วนบุคคล แต่ขาดความสม่ำเสมอ จีนให้ความสำคัญกับความมั่นคงและความเป็นระเบียบ แต่ถูกวิจารณ์เรื่องการจำกัดเสรีภาพทางข้อมูล
ยุทธศาสตร์ระดับโลกและภูมิรัฐศาสตร์
สหรัฐฯ ใช้มาตรการควบคุมการส่งออก (export controls) ต่อชิปขั้นสูงและเครื่องมือผลิตชิปไปยังจีน รวมทั้งสร้างพันธมิตรเทคโนโลยี เช่น G7, OECD และความร่วมมือกับญี่ปุ่น เนเธอร์แลนด์ และเกาหลีใต้ เพื่อสกัดกั้นการเติบโตของจีน
จีน ผลักดันการเป็นผู้กำหนดมาตรฐาน AI ระหว่างประเทศ ผ่าน BRI, ความร่วมมือกับ Global South และองค์กรอย่าง ITU จีนพยายามสร้างระบบนิเวศ AI ที่ไม่พึ่งพาตะวันตก โดยเฉพาะหลังถูกจำกัดการเข้าถึงชิป
ข้อเปรียบเทียบ : สหรัฐฯ ใช้การกีดกันทางเทคโนโลยีเป็นเครื่องมือกดดัน จีนตอบโต้ด้วยการสร้างทางเลือกและขยายอิทธิพลในประเทศกำลังพัฒนา สงครามชิปกลายเป็นสมรภูมิหลักของสงคราม AI
บทสรุป : แนวทางการพัฒนา AI ของสหรัฐฯ และจีน สะท้อนปรัชญาการปกครองและค่านิยมที่แตกต่างกัน สหรัฐฯ เชื่อในพลังตลาด เสรีภาพทางวิชาการ และนวัตกรรมจากล่างขึ้นบน แต่เผชิญความท้าทายด้านการประสานนโยบายและความไม่เท่าเทียม จีนเชื่อในพลังรัฐ การระดมทรัพยากร และเป้าหมายชาติ แต่เผชิญข้อจำกัดด้านเสรีภาพทางข้อมูลและการพึ่งพาเทคโนโลยีต่างประเทศ
ในอนาคต ช่องว่างทางเทคโนโลยีอาจแคบลง แต่ช่องว่างทางค่านิยมและระบบ governance จะยังคงเป็นปัจจัยกำหนดทิศทางของ AI โลกต่อไป การแข่งขันมิได้จำกัดเพียงเทคโนโลยี แต่เป็นการแข่งขันเพื่อกำหนด “กฎของเกม” ว่า AI ควรรับใช้ใคร ภายใต้ค่านิยมแบบใด และใครจะเป็นผู้กำหนดมาตรฐานสากล
หมายเหตุ : บทวิเคราะห์นี้เป็นมุมมองเชิงเปรียบเทียบเพื่อการศึกษา ผู้อ่านควรตรวจสอบข้อมูลล่าสุด เนื่องจากนโยบายและเทคโนโลยี AI มีการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว
