“ในช่วงทศวรรษที่ผ่านมา ประเทศจีนได้ก้าวขึ้นเป็นผู้นำระดับโลกด้านการผลิตล้ำยุคอย่างไม่อาจโต้แย้งได้ ด้วยการผุดขึ้นของโรงงานอัจฉริยะ ศูนย์กลางการผลิตหุ่นยนต์ ฐานการผลิตชิป เซมิคอนดักเตอร์ ยานยนต์ไฟฟ้า และเทคโนโลยีพลังงานสะอาดในหลายภูมิภาคของประเทศ ทั้งขนาดและอัตราเร่งของการขยายตัวนั้นเร็วกว่าประเทศอื่นอย่างเห็นได้ชัด จนกลายเป็นปรากฏการณ์ที่นักวิเคราะห์เศรษฐกิจโลกต้องจับตามองศักยภาพของห่วงโซ่อุปทานการผลิตยุคใหม่ของจีน ผ่านมิติสำคัญ 4 ประการ ได้แก่ โครงสร้างพื้นฐานห่วงโซ่อุปทานแบบครบวงจร นโยบายรัฐและการสนับสนุนเชิงยุทธศาสตร์ การผสานเทคโนโลยีดิจิทัลกับ AI และ ความท้าทายและข้อจำกัดที่ยังคงมีอยู่”
บทความโดย สันติ ตั้งรพีพากร
หัวใจของความสำเร็จจีนไม่ได้อยู่ที่การผลิตสินค้าล้ำยุคเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่การมีระบบนิเวศห่วงโซ่อุปทานที่ครบวงจรในประเทศเดียว ตั้งแต่การขุดแร่ธาตุหายาก (Rare Earths) การกลั่นวัตถุดิบ การผลิตชิ้นส่วนระดับล่าง ไปจนถึงการประกอบขั้นสุดท้ายและการจัดจำหน่าย
ตัวอย่างชัดเจนที่สุดคือ อุตสาหกรรมยานยนต์ไฟฟ้า จีนควบคุมห่วงโซ่ตั้งแต่เหมืองลิเธียมในออสเตรเลียและอเมริกาใต้ ผ่านบริษัทอย่าง CATL และ BYD ที่ผลิตแบตเตอรี่ lithium-ion กว่า 60% ของโลก ไปจนถึงการผลิตรถยนต์ EV ที่มีส่วนแบ่งตลาดโลกกว่า 60% ในปี 2023 การที่ทุกขั้นตอนอยู่ในรัศมีทางภูมิศาสตร์ที่ใกล้กัน ทำให้จีนสามารถลดต้นทุนด้านโลจิสติกส์ เร่งรอบการผลิต และปรับตัวต่อความต้องการของตลาดได้เร็วกว่าคู่แข่งอย่างสหรัฐฯ ยุโรป หรือญี่ปุ่น
ในอุตสาหกรรมเซมิคอนดักเตอร์ แม้จีนจะยังตามหลังไต้หวันและเกาหลีใต้ในด้านการผลิตชิปล้ำสมัย แต่การลงทุนใน SMIC และโรงงานผลิตชิปในเซี่ยงไฮ้และอู่ฮั่นก็เติบโตอย่างก้าวกระโดด สะท้อนความพยายามสร้างห่วงโซ่อุปทานภายในประเทศเพื่อลดการพึ่งพาภายนอก
ปัจจัยที่ทำให้จีนแซงหน้าประเทศอื่นได้อย่างรวดเร็วคือ การสนับสนุนจากรัฐในระดับที่ไม่เคยมีมาก่อน ผ่านแผนยุทธศาสตร์ “Made in China 2025″ ที่กำหนดเป้าหมายให้จีนเป็นผู้นำใน 10 อุตสาหกรรมหลักภายในปี 2025 รวมถึงแผน “New Infrastructure” ที่ลงทุนใน 5G AI และศูนย์ข้อมูล
รัฐบาลจีนไม่ได้เพียงอุดหนุนทางการเงิน แต่ยังสร้างระบบนิเวศนวัตกรรมแบบรัฐ-เอกชน-มหาวิทยาลัย ผ่านเขตเศรษฐกิจพิเศษ เช่น เซินเจิ้น ซูโจว และหางโจว ที่ดึงดูดบริษัทเทคโนโลยีระดับโลกและสตาร์ทอัพภายในประเทศให้ร่วมมือกัน ผลลัพธ์คือการเกิด “คลัสเตอร์อุตสาหกรรม” ที่มีความหนาแน่นสูง เช่น คลัสเตอร์ EV ในเสิ่นหยางและเซินเจิ้น คลัสเตอร์หุ่นยนต์ในตงก่วน และคลัสเตอร์พลังงานแสงอาทิตย์ในเจียงซู
นอกจากนี้ นโยบาย “dual circulation” ยังมุ่งเสริมทั้งตลาดภายในและภายนอก ทำให้จีนสามารถรักษาความต้องการภายในประเทศไว้เป็นกันชน ขณะเดียวกันก็ยังส่งออกสินค้าล้ำยุคไปทั่วโลก
จีนได้เปลี่ยนโรงงานแบบดั้งเดิมให้เป็น โรงงานอัจฉริยะ ที่ใช้หุ่นยนต์ AI และ IoT ในการผลิตเกือบทั้งหมด บริษัทอย่าง Xiaomi และ Huawei ได้สร้างโรงงานที่แทบไม่ต้องใช้แรงงานคน โดยใช้ระบบ Digital Twin ในการจำลองและปรับปรุงกระบวนการผลิตแบบเรียลไทม์
การผสาน 5G + Industrial Internet ทำให้จีนสามารถเชื่อมโยงเครื่องจักรหลายพันเครื่องในโรงงานเดียวเข้าด้วยกัน และเชื่อมโยงโรงงานหลายแห่งในภูมิภาคต่างๆ เข้าเป็นเครือข่ายการผลิตเดียว สิ่งนี้ช่วยให้จีนตอบสนองต่อคำสั่งซื้อขนาดใหญ่ได้อย่างรวดเร็วและยืดหยุ่น ซึ่งเป็นข้อได้เปรียบที่ประเทศอื่นยังตามไม่ทัน
นอกจากนี้ การใช้ AI ในการออกแบบและพัฒนาผลิตภัณฑ์ ยังช่วยลดเวลาการพัฒนา จากเดิมหลายปีเหลือเพียงไม่กี่เดือน ทำให้จีนสามารถออกรุ่นใหม่ของ EV สมาร์ทโฟน หรือหุ่นยนต์อุตสาหกรรมได้บ่อยกว่าคู่แข่งหลายเท่า
อย่างไรก็ตาม แม้ศักยภาพจะสูงส่ง แต่ห่วงโซ่อุปทานการผลิตของจีนก็ยังเผชิญความท้าทายหลายประการ คือ ประการแรก การถูกจำกัดทางเทคโนโลยีจากสหรัฐฯ โดยเฉพาะในด้านชิปล้ำสมัย และเครื่องจักรผลิตชิป ทำให้จีนต้องเร่งพัฒนาทดแทนภายใน ซึ่งยังต้องใช้เวลา ประการที่สอง ต้นทุนแรงงานที่เพิ่มขึ้นและปัญหาสังคมผู้สูงอายุ ทำให้จีนต้องเร่งเปลี่ยนผ่านไปสู่ระบบอัตโนมัติเต็มรูปแบบ ประการที่สาม แรงกดดันจากนานาชาติเรื่องการอุดหนุนของรัฐ และนโยบายกีดกันการค้า เช่น ภาษีนำเข้า EV ของสหภาพยุโรปและสหรัฐฯ อาจกระทบการส่งออกในอนาคต และ ประการที่สี่ ความเสี่ยงจากการพึ่งพาวัตถุดิบหายากจากต่างประเทศ เช่น ลิเธียม โคบอลต์ และนิกเกิล ซึ่งจีนยังต้องนำเข้าจำนวนมาก
ศักยภาพห่วงโซ่อุปทานการผลิตยุคใหม่ของจีนจึงไม่ได้เกิดจากปัจจัยเดียว แต่เกิดจากการผสานโครงสร้างพื้นฐานครบวงจร + นโยบายรัฐเชิงรุก + เทคโนโลยีดิจิทัล + ความเร็วในการปรับตัว ทำให้จีนสามารถสร้างระบบนิเวศการผลิตที่ทั้งใหญ่ เร็ว และยืดหยุ่น จนประเทศอื่นยากจะตามทันในระยะสั้น
สำหรับประเทศกำลังพัฒนา รวมถึงไทย บทเรียนสำคัญคือการลงทุนในห่วงโซ่อุปทานภายในประเทศ และ การเชื่อมโยงระหว่างอุตสาหกรรมกับเทคโนโลยีดิจิทัล ไม่ใช่แค่การดึงดูดโรงงานผลิต แต่ต้องสร้างระบบนิเวศที่ครบวงจรและยั่งยืน เพื่อใช้เป็นโอกาสในการสร้างความร่วมมือหรือหาจุดยืนของตนเองในห่วงโซ่อุปทานโลกที่กำลังเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว
ข้อมูล : รายงานของ McKinsey, World Economic Forum, IEA และรายงานอุตสาหกรรมของจีนปี 2022–2024
